نمائيد به كتب احاديث تا معلوم شود بر شما كه محاسن اخلاق چگونه است . پس بدان كه صبر ، در لغت به معنى حبس است ؛ كما قال اللّه تعالى : وَ اصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداةِ وَ الْعَشِيِّ « 68 » ؛ يعنى حبس كن نفس خود را با ايشان به عذاب كشيدن از مجرمين و منافقين ، و تعجيل مكن در عذاب آنها . و در اصطلاح اهل اخلاق ، حبس نفس است از جزع و ذكر اضطرار خود در شدايد ؛ زيرا كه شدايد را مقدارى و وقتى معيّن است كه زياد و كم و پيش و پس نمىشود ؛ پس جزع بىحاصل ، و حبس نفس - كه صبر است - از جزع ، لازم . و نيز اهل معرفت مىگويند كه صبر ، حبس نفس است از مرغوبات آن ؛ و آن ، فضيلت قوّه شهوانيّه است ، و بر مكروهات آن ؛ و آن ، كمال قوّهء غضبيّه است . و از براى صبر ، درجات و مقامات است برحسب درجات بطون و اسرار انسانيّه ؛ اوّل : حبس نفس است از معاصى ، و ثبات او بر طاعات الهيّه اگرچه به آن مايل و از اين منزجر باشد . ثانى : حبس و منع اوست از ميل به شهوات ، و عادت دادن او را به مشقّت عبادات ، و ترك جزع بر بليّات . ثالث : منع و حبس نفس است از ركون « 69 » به سوى بطالت ، و برانگيختن اوست بر مشايعت و متابعت قلب در وقايت « 70 » فوائد و منافع دينيّه . رابع : حبس نفس است از مخالفت حياء ، و بر تحمّل بلاء ، به جهت حرمت و رعايت محبوب . خامس : صبر كردن است بر صراط مستقيم و قصد سلوك به سوى حقّ - جلّ و علا - و بلند داشتن همّت در طلب او . سادس : صبر است با حقّ تعالى از براى او و رضاى او . سابع : صبر است در حقّ - جلّ و علا - ؛ يعنى در تجلّيات صفات او و

--> ( 68 ) - به باب حاضر ، صفحهء 501 ، شمارهء ( 16 ) رجوع شود . ( 69 ) - اعتماد كردن ، مايل شدن ( 70 ) - حفظ و نگاهداشت